Թյուրքագիտության ներկան և ապագան. զրույց թուրքագետ Ռուբեն Մելքոնյանի հետ

Ռուբեն Մելքոնյան

ԵՊՀ Արևելագիտության ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ, բ.գ.թ., դոցենտ Ռուբեն Մելքոնյանի հարցազրույցը Middle Orient կայքին:

-Պարոն Մելքոնյան, Middle Orient-ում արդեն հարցազրույցներ են եղել Հայաստանում իրանագիտության և արաբագիտության վերաբերյալ, և այսօր ուզում եմ խոսեք Հայաստանում թուրքագիտության մասին:
Ինչո՞վ եք կարևորում թուրքագիտական ուսումնասիրությունները Հայաստանում:

-Բնականաբար արևելագիտության մի բաղկացուցիչ մասը թուրքագիտությունն է: Ինչպես ընդհանրապես արևելագիտության մեջ, այնպես էլ հայկական արևելագիտության մեջ այն իր ուրույն տեղն ունի, սակայն հայերիս պարագայում թուրքագիտությունը նաև այլ կարևորություն է ձեռք բերում՝ կապված մեր հարևան երկրի և ժողովրդի հետ մեր ունեցած տարատեսակ խնդիրների հետ: Դա միևնույն ժամանակ որոշակի մեղադրանքների, շահարկումների տեղիք է տվել, որ Հայաստանում թուրքագիտությունը կենտրոնացած է միայն Հայոց ցեղասպանության խնդրի վրա, որը սակայն իրականությանը չի համապատասխանում: Բնականաբար Հայոց ցեղասպանությունը հայկական թուրքագիտական ուսումնասիրությունների կարևոր թիրախներից է, սակայն այն դիտարկվում է որպես Թուրքիայի քաղաքականության մի բաղկացուցիչ մաս, այսինքն Հայոց ցեղասպանությունը, որպես Օսմանյան կայսրության, հետագայում էլ Թուրքիայի Հանրապետության պետական քաղաքականության մի կարևոր բաղկացուցիչ մաս՝ ուղղված ազգային փոքրամասնությունների, տվյալ դեպքում հայերի նկատմամբ: Այս ամենով կարող ենք ասել, որ թուրքագիտական ուսումնասիրությունները Հայաստանում կարևորվում են երկու առումով: Առաջինը դասական արևելագիտության տեսակետից, այն, ինչպես ասացինք, մասն է կազմում արևելագիտության և երկրորդ, որ սա Հայաստանն է, և սա հայկական արևելագիտությունն է, իսկ հայկական արևելագիտությունը չի կարող Թուրքիայի, թուրքերի, թուրքագիտության նկատմամբ ունենա կրավորական պահվածք, այսինքն գերմանացի թուրքագետը այլ է, ամերիկացի թուրքագետը այլ է, իսկ հայ թուրքագետը՝ այլ: Ուղղակի կարևոր է շեշտել, կարողանալ զատել գիտնականին, որը զվաղվում է Թուրքիայի և թուրքերի ուսումնասիրությամբ և հային, որն ունի որոշակի նախապաշարմունքներ, որոշակի ատելություն ուղղված թուրքին և Թուրքիային: Պետք է կարողանալ այդ երկուսը համադրել և թույլ չտալ, որ էմոցիոնալ հուզումները գերիշխեն թուրքագիտական հետազոտությունների մեջ: Այդ պարագայում այդ ուսումնասիրությունները կլինեն մրցունակ և արդյունքը կլինի ավելի օբյեկտիվ:

-Ի՞նչ ուղի է անցել մեր ֆակուլտետի թուրքագիտությունը:

-Մեր ֆակուլտետի թուրքագիտությունը անցել է բավականին հետաքրքիր ուղի և այսօր էլ գտնվում է բավականին ակտիվ շրջափուլում: Համալսարանական թուրքագիտությունը մասն է կազմում հայաստանյան թուրքագիտության: Համալսարանում թուրքերենի դասավանդման ակունքներում կանգնած է Հրաչյա Աճառյանը: Այսօր Հայաստանում թուրքագիտությունը ունի երկու հենակետ՝ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի Արևելագիտության Ինստիտուտի Թուրքիայի բաժինը և ԵՊՀ Թուրքագիտության ամբիոնը: Պետք է նշել, որ այդ երկու դպրոցների՝ և՛ ակադեմիայի, և՛ համալսարանի անդամներն էլ ԵՊՀ շրջանավարտներ են: Ուղղակի մի մասը հետագայում շարունակել է իր գործունեությունը ակադեմիայում, մի մասը՝ համալսարանում: Եվ եթե նայենք մեր ամբիոնի պատմությանը, ապա կտեսնենք, որ այստեղ դասավանդել են բավականին հայտնի և հետաքրքիր մասնագետներ, որոնք ոչ միշտ են եղել համալսարանական, այլ եղել են ակադեմիական տարբեր ինստիտուտների աշխատակիցներ:

Մի կարևոր հանգամանքի վրա եմ ուզում մեր ուշադրությունը հրավիրել. իմ կարծիքով մի արհեստական բաժանում կար, թե իբրև պատմագիտական ուսումնասիրությունների մեծ մասով զբաղվում է ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտը, իսկ մեր ամբիոնը զբաղվում է զուտ բանասիրությամբ: Կարելի է ասել, որ սա ունի նաև որոշակի իրավական հիմք այն հանգամանքով, որ մեր ամբիոնը ինչպես և ամբողջ արևելագիտության ֆակուլտետը առաջացել է Հայ բանասիրության ֆակուլտետի արևելյան լեզուների ամբիոնի հիման վրա, բայց դա ամենևին չի ենթադրում, որ Թուրքագիտության ամբիոնը պետք է միայն պարփակված կամ սահմանափակված լինի բանասիրական բնույթի հետազոտութուններով: Սրա համար կա երկու հանգամանք՝ օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ: Օբյեկտիվը այն է, որ արևելագիտությունը միջդիսցիպլինար գիտություն է, և ըստ էության արևելագիտության մեթոդը պատմաբանասիրական է: Այսինքն չի կարող լինել միայն բանասեր կամ միայն պատմաբան, ուստի այս առումով թուրքագիտությունը ևս պատմաբանասիրական է: Սուբյեկտիվը այն է, որ մենք տարեկան ունենք վաթսուն-յոթանասուն շրջանավարտ և հնարավոր չէ, որ բոլորն էլ զբավեն բանասիրությամբ և ավարտական աշխատանքներ կամ թեզեր գրեն միայն գրականության, բանահյուսության վերաբերյալ, ուստի օբյեկտիվորեն անհրաժեշտություն է ծագում ունենալ պատմաբանասիրական ուղղվածություն: Այդ հանգամանքով է պայմանավորված, որ մեր ամբիոնի մագիստրոսական ծրագիրը կոչվում է պատմաբանասիրական, նախկինում ունեինք մի քանի ծրագիր, որոնք միավորեցինք՝ կոչելով պատմաբանասիրություն: Մյուս կարևոր հանգամանքը, այն է, որ թուրքագիտությունը և ընդհանրապես արևելագիտությունը, ինչպես ասում են, պետականամետ գիտություն է և շատ հաճախ սպասարկում է տվյալ պետության կենսական շահերը: Չեմ կարծում, որ այս պահին մեր պետության կենսական շահերը պայմանավորված են միայն թուրքական բանասիրությամբ, ուստի բնական է, որ պիտի զարգանա նաև պատմագիտությունը, մի քիչ էլ նաև քաղաքագիտական ուսումնասիրությունները: Այսօր ամբիոնում կան և՛ պատմագիտական ուսումնասիրություններ կատարող դասախոսներ, և՛ բանասիրական, և՛ կան նաև հրավիրյալ դասախոսներ: Այս առումով շատ հետաքրքիր համագործակցություն է ստեղծվել մեր ամբիոնի և Արևելագիտության ինստիտուտի Թուրքիայի բաժնի միջև, քանի որ այդ բաժնի որոշ աշխատողներ մեր ամբիոնում նաև հրավիրյալ մասնագետներ են: Եթե նայենք վերջին տարիների վիճակագրությանը, ապա կտեսնեք, որ գնալով գերիշխում են պատմագիտական բնույթր և՛ թեզերի, և՛ դիպլոմային աշխատանքների, և՛, ընդհանրապես, շրջանավարտների նախընտրությունների դեպքում:
Ամբիոնի զարգացման հետ կապված պետք է նշեմ նաև, որ ամբիոնը ընդլայնել է իր գործունեությունը և դա նկատելի է նաև անունից. մեր ամբիոնը կոչվել է Թուրքագիտության ամբիոն, իսկ 2010 թվականին ռեկտորատի որոշմամբ վերանվանվել է Թյուրքագիտության ամբիոն, սա նշանակում է, որ ընդլայնվում է ուսումնասիրությունների սպեկտրը և դրա մեջ են ներառվում նաև թյուրքական տարբեր ժողովուրդներ, պետություններ, նրանց լեզուն, մշակույթը: Այս առումով կան կոնկրետ երեք ուղղություններ. առաջինը արդեն մի քանի տարի է ամբիոնում խորանում են ադրբեջանագիտական ուղղության աշխատանքները, քանի տարի է դասավանդվում է ադրբեջաներեն լեզուն: Ինչպես մեր ամբիոնում, այնպես էլ այլ ֆակուլտետներում մեր դասախոսներն են դասավանդում: Մեզ մոտ դասավանդվում են ադրբեջանական պատմության հիմնահարցեր, ադրբեջանական գրականություն առարկաները: Իմ ասպիրանտներից մեկն էլ զբավում է ադրբեջանական նորագույն շրջանի գրականության մեջ հայկական թեմատիկայի ուսումնասիրությամբ: Մյուսը, որ ԵՊՀ-ի և Ղազախստանի Գումիլյովի անվան համալսարանի միջև կնքված պայմանագրով փոխայցելություններ են կատարվում: Ասպիրանտներից մեկը նաև այդ պայմանագրով մի քանի ամիս վերապատրաստվեց Ղազախստանում՝ խորանալով ղազախական գրականության և ղազախերեն լեզվի ուսումնասիրության մեջ: Ամբիոնին կից ունենք նաև Ղազախագիտության կաբինետ, որը ունի սպեցիֆիկ փոքրիկ գրադարան ղազախագիտությամբ հետաքրքրվողների համար: Մեր այս ասպիրանտը կարծում եմ, որ շատ շուտով պատրաստ է լինելու ղազախերեն լեզու և ղազախական գրականություն դասավանդելու համար: Երրորդ ուղղությունը թուրքմենական ուղղությունն է: Բավականին սերտ են համալսարանական շրջանակների հարաբերությունները Թուրքմենստանի հետ: Այս բնագավառում ևս մենք ունենք մի ասպիրանտ, ով իր ուսումը երեք տարով շարունակում է Թուրքմենստանում: Սովորելով Թուրքմենստանում՝ կարելի է ասել արդեն կատարյալ տիրապետում է թուրքմեներենին և իր թեկնածուական ատենախոսության թեման էլ վերաբերում է թուքմենական գրականությանը: Նրա վերադարձից հետո մենք կունենանք նաև թուրքմեներեն լեզվի և թուրքմենական գրականության մասնագետ: Կարելի է ասել, որ ամբիոնը իր անվանը սկսում է համապատասխանել:

-Պարոն Մելքոնյան, հաճախ մարդիկ իրենց ուսումնասիրության առարկայի նկատմամբ համակրանք են ունենում. թուրքագիտությամբ զբաղվողների մոտ էլ զգացվում է համակրանք Թուրքիայի նկատմամբ: Դժվար չի՞ արդյոք հայերիս համար թուրքագիտությամբ զբաղվելը:

-Ինչ-որ մի տեղ համաձայն եմ, որ որոշակի դժվարություններ կան, քանի որ դու ի վերջո ուսումնասիրում ես մի ազգի լեզուն, մի ազգի պատմությունը, մի ազգի մշակույթը, որը շատ հաճախ պատճառ է դարձել քո սեփական ժողովրդի մշակույթի ոչնչացման, հայրենազրկմանը և այլնի, բայց աստեղ երկու մոտեցում կա, որոնք պետք է իրարից տարանջատել և կարողանալ դրանք համադրել: Առաջինը, որ դու գիտնական ես, էմոցիաներից զերծ մնալով ուսումնասիրել կոնկրետ ուսումնասիրության նյութը և կարողանալ յուրացնել այդ նյութի տարատեսակ յուրահատկություններն և մանրամասները: Մյուսը, որ դու հայ գիտնական ես, այդ ամենը ուսումնասիրելիս դժվար է զերծ մնալ հուզականությունից, էմոցիաներից, սուբյեկտիվիզմից և այլն. համատեղելը դժվար խնդիր է, բայց համենայնդեպս մենք պետք է կարողանանք: Այստեղ երկու վտանգ կա, երկուսն էլ բավականին լուրջ: Եթե դու չես կարողանում, քո մեջ գտնել այնքան ուժ, որ օբյեկտիվորեն ուսումնասիրես նյութը, ապա դու դառնում ես սուբյեկտիվ գիտնական, որը երբեմն կարող է ասենք ոչ գիտական բառապաշարով ներկայացնել ինչ-որ մի երևույթ Թուրքիայի վերաբերյալ, և մյուս վտանգը, որ դու սկսում ես անկախ քեզանից դառնալ թուրքամետ, թուրքասեր և չես կարողանում գտնել այն սահմանը, որը բաժանում է իրական գիտնականին թուրքական քարոզչամեքենային ծառայող թվացյալ ազատամիտ գիտնականից: Այնպես, որ սա իրոք բարդ է և, կարծում եմ, որ բոլոր թուրքագետներն էլ ունեցել են կամ երբևէ կունենան այս խնդիրը, բայց հաղթում են նրանք, ովքեր կարողանում են հաղթահարել բարդ համադրման հարցը:

-Վերջերս տպագրվեց «Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն» դասագիրքը: Ի՞նչ խնդիր այն լուծեց: Մի փոքր էլ կխնդրեի խոսել, թե գրքի բովանդակությունը որքանո՞վ է օբյեկտիվորեն արտահայտում պատմությունը:

-Շատ կարևոր խնդիր է դասագրքերի խնդիրը, մանավանդ հայալեզու դասագրքերի, քանի որ մենք տարիներ շարունակ՝ տասնամյակներ նույնիսկ, այդ խնդրի հետ բախվում ենք: Ինչո՞ւ: Նախ և առաջ եղած նյութերը, դասագրքերը մեծամասամբ հնացած էին և գաղափարական առումով ոչ ադեկվատ: Այսինքն խորհրդային շրջանում տպագրված գրքեր էին, որոնք ծառայում էին որպես ուսումնական ձեռնարկներ և որոնք գրված էին խորհրդա-թուրքական ջերմ բարեկամության տրամադրությամբ, այդ գաղափարախոսության ներքո և շատ հաճախ օբյեկտիվ իրականությունը այնտեղ ներկայացված էին գլխիվայր: Հատկապես հայերիս պարագայում կոնկրետ մի վտանգավոր եզրույթ կար, որ տասնամյակներով օգտագործվում էր. այն է, որ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորած ազգայնամոլական շարժումը, որի ընթացքում շարունակվեց և Հայոց ցեղասպանությունը և հայկական հողերը զավթվեցին թուրքական իշխանությունների կողմից, ներկայացվում էր որպես ազգային-ազատագրական, երբեմն հակաիմպերիալիստական շարժում: Թուրքագետների սերունդներ են այդ գրքերը կարդացել և շատ հաճախ երևի չեն էլ զգացել, որ դա ազգային-ազատագրական շարժում չի կարող կոչվել: Միգուցե թուրքերի համար դա այդպես կոչվի, բայց խորքային առումով չի համապատասխանում վերնագիրը բովանդակության հետ: Եվ վաղուց արդեն հրամայական էր դարձել ստեղծել հայալեզու դասագիրք, որը նաև կարտացոլի իրականությունը: Հայալեզու դասագիրք ունենալու մյուս կարևոր դրդապատճառն էլ այն է, որ, ցավոք սրտի, այս նոր սերունդը բավական վատ է տիրապետում ռուսերենին, և դեռ չի հասցրել լավ տիրապետել անգլերենի, ուստի այս ուսանողներին դժվարանում էինք հանձնարարել ռուսալեզու կամ անգլալեզու գրականություն, իսկ թուրքալեզու գրականություն հանձնարարելն էլ արդեն շատ վտանգավոր էր, քանի որ թուրքալեզու գարականությունը հագեցած է իրենց քարոզչական նյութերով: Եվ մի վերջին հանգամանքն էլ այն է, որ Սիրիայի դեպքերի հետ կապված, կամ ընդհանրապես ներգաղթի հետ կապված մենք ունենք սփյուռքահայ ուսանողներ, որոնք ռուսերենին գրեթե չեն տիրապետում, կամ ընդհանրապես չեն տիրապետում, և երբ որ նրանց հանձնարարվում է ռուսալեզու գրականություն, կանգնում էինք շատ բարդ խնդրի առաջ: Մի խոսքով այս պրոբլեմների ամբողջությունը, ինչպես նաև այն, որ ամբիոնները, համալսարանական կառույցները նաև ինչ-որ տեղ դասագրքաստեղծ գործունեությամբ պիտի զբաղվեն, մեզ կանգներցրեց այդ անհրաժեշտության առջև, և մենք կարողացանք այդ դասագիրքը ստեղծել: Ի դեպ այդ դասագիրքը կրկին ԵՊՀ-ի և Արևելագիտության ինստիտուտի համագործակցության արդյունք է, քանի որ հինգ հեղինակներից երկուսը Թուրքագիտության ամբիոնից են, երեքը՝ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի Թուրքիայի բաժնի գիտաշխատողներ են: Դասագիրքը արդեն փետրվարից շրջանառության մեջ է, և ես էլ հենց դասավանդում եմ այդ դասագրքով: Կարող եմ ասել, որ ի համեմատություն նախորդ տարիների՝ և՛ դասապրոցեսը, և՛ դասավանդման պրոցեսը, և՛ ուսանողների կողմից ընկալման պրոցեսը շատ-շատ դրական է, և այդ առումով բավական ոգևորող է, որ մենք կարողացել ենք նման մի գաղափար կյանքի կոչել, որի արդյունքում ուսանողները այսօր շատ ավելի հեշտությամբ են կարողանում սովորել: Ինչ վերաբերում է օբյեկտիվությանը, ապա մենք այդ դասագիրքը գրելիս հինգ-վեց թուրքագետներ հերթական անգամ բախվել ենք այդ խնդրին, այն է լինել օբյեկտիվ գիտնական, թուրքագետ և ուսանողներին ներկայացնել Թուրքիայի իրական պատմությունը և միևնույն ժամանակ հայ լինելու հանգամանքը չազդի գիտական օբյեկտիվության վրա: Կարծում եմ, որ ստացվել է քիչ թե շատ օբյեկտիվ դասագիրք և այն արտացոլում է Թուքիայի Հանրապետության պատմությունը բավական օբյեկտիվորեն: Տարատեսակ խնդիրների, մանրամասների ենք անդրադարձել: Իհարկե դասագիրքը հայկական, հայաստանյան է և այդ ամենի մեջ մենք կարմիր թելով անցկացրել ենք հայ-թուրքական հարաբերությունները, Թուրքիայի վերաբերմունքը իր քաղաքացի հայերի նկատմամբ, Թուրքիայի վերաբերմունքը Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ: Դա շատ բնական է, և դրանում ոչ օբյեկտիվ բան չկա: Բնական է, որ պրոբլեմատիկ հարաբերություններ ունեցող երկրներում, երբ որ դասագիրք է գրվում, կամ որևէ ուսումնասիրություն է կատարվում, չենք կարող այդ խնդիրները անտեսել. մենք էլ չենք անտեսել, բայց կրկին՝ տվել ենք օբյեկտիվ, էմոցիայից զերծ պատմություն և նաև թողել ենք, որ ուսանողները իրենք իրենց վերլուծություններով գան կոնկրետ գնահատականների, այսինքն՝ իրենք գնահատեն՝ ինչքանո՞վ էր ճիշտ, օրինակ, ֆուտբոլային դիվանագիտությունը կամ 90-ականների Հայաստանի պահվածքը Թուրքիայի նկատմամբ և բազմաթիվ այլ հարցեր: Համենայնդեպս, կարծում եմ, որ դասագիրքն այսօր շատ մեծ օգուտ է տալիս:

Իսկ այլ գրքե՞ր…

-Ամբիոնում կա թուրքերեն լեզվի դասագիրք, որը չորս-հինգ անգամ արդեն վերահրատարակվել է և շուտով վերափոխված նոր հրատարակություն կունենա դարձյալ: Մենք ունենք հայերենով ադրբեջաներենի դասագիրք մի քանի տարի առաջ ստեղծված, որը մեր այսօրվա պահանջներին համապատասխան է, և կարող ենք ասել, որ մեծապես հեշտացրել է դասավանդման պրոցեսը: Հրատարակման փուլում է և մինչև տարվա վերջ կլինի ժամանակակից թուրք գրականության դասագիրքը, որի հեղինակը ես եմ: Նաև ծրագրում ենք թուրքերենի դասագրքի երկրորդ հատորը հրատարակել, որտեղ կլինեն ավելի բարդ քերականական ձևեր և շեշտվելու է թարգմանչական ունակությունները և լինելու է այսպես ասած թարգմանական ձեռնարկ:

Դուք նաև գրքեր եք թարգմանել, ինչպիսին օրինակ Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մայրս» վիպակն է: Ի՞նչ սկզբունքով եք կատարում ընտրությունը
Թուրքերենից հայերեն, այո՛, գրքերի թարգմանությունը բավական հետաքրքիր և կարևոր ոլորտ է: Ընդ որում այստեղ էլի, երկու հիմք կա հարցին մոտենալու.
—առաջինը՝ այն գրքերն են, որոնք վերաբերում են Հայաստանին, հայերին, Հայոց ցեղասպանությանը, հայկական խնդիրներին, հայկական թեմատիկային,
—երկրորդը՝ թուրքագիտական գրքեր են կամ թուրք հեղինակների գրքերը, որոնք պետք է հասու դառնան հայ ընթերցողներին:
Առաջիններից, իհարկե, կարող ենք առանձնացնել Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված տարատեսակ գրքեր, որոնք թարգմանվել են, կամ թարգմանվում են, կամ էլ, ես վստահ եմ, որ մի օր կթարգմանվեն: Սա հետաքրքիր է նրանով, որ հայ ընթերցողին մենք հասու ենք դարձնում թուրք հեղինակների կարծիքներին, տեսակետներին, բայց իհարկե ընտրում ենք այն թուրք հեղինակներին, ովքեր էականորեն տարբերվում են, պետական պարտադրված թեզեր, և թուրքական կեղծիքի վրա հենված քարոզչություն չեն պարունակում: Հետաքրքիր է նաև հայ ընթերցողին ներկայացնել թուրքական ժամանակակից գրականությունը: Ձեր նշած գիրքը՝ Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մայրս» և նմանատիպ այլ գրքեր ևս կան, որտեղ գեղարվեստորեն ներկայացվում է Հայոց ցեղասպանության ականատեսների հիշողությունները, անձի ողբերգությունը և այլն, որոնք՝ այդ գրքերը, բավականին մեծ տարածում են գտնում Թուրքիայում և այդ առումով էլ հետաքրքիր են:

Իսկ իմ նշած երկրորդ ուղղությունը, դրանք երևի հայության հետ կապ չունեցող գրքեր են, որոնք ասենք նեղ շրջանակների են հետաքրքիր: Օրինակ, թուրքական հասարակական զարգացումների մասին գրքեր կան, հետաքրքիր կլինի նաև հայ ընթերցողների համար հասկանալ ներթուրքական տարատեսակ զարգացումները կամ ասենք օրինակ ընթերցել Թուրքիայի ներքաղաքական կամ արտաքին քաղաքական խնդիրների վերաբերվող նյութեր: Կամ էլ, օրինակ, նույն Դավութօղլուի տեսությունը, որն ամփոփված է «Ստրատեգիական խորք» մենագրության մեջ, որի առանձին հատվածներ հայերեն թարգմանվել և ներկայացվել են: Նաև գրականությունը, օրինակ Օրհան Փամուքի երկու գիրք կա արդեն թարգմանված, որոնք չեմ կարող ասել, որ ուղղակիորեն առնչվում են հայերին: Օրինակ «Ձյուն» վեպը թարգմանված է հայերեն, չնայած թարգանվել է ռուսերենից, որն այդքան էլ ճիշտ չէ: «Ձյուն» վեպում անդրադարձեր կան Կարսում հայկական բնակավայրերի, տների և այլնի մասին, բայց հայկական թեմատիկա չէ: Նույն հեղինակի՝ Փամուկի մեկ այլ գիրքը՝ «Իմ անունը կարմիր է» (պոստմոդեռնիստական ուղղության գիրք է), հայերի հետ ոչ մի առնչություն չունի, հայության մասին ոչ մի բան չկա, բայց համենայնդեպս թարգմանված է և, կարծում եմ, որ այս նույն տենդենցը պետք է շարունակել, որովհետև հենց նույն գրականության թարգմանությունը շատ կարևոր է: Դրանով մենք կարող ենք ճանաչել հարևան ժողովրդին ոչ միայն բացասական շեշտադրումներով, այլ նաև տեսնենք թե ի վերջո այդ ժողովրդի գրականությունը ինչպիսին է, այդ ժողովրդի կինոարվեստը ինչպիսին է և այլն, և այլն:

-Եվ վերջին հարցը: Եթե դիմելու լինեք մեր ապագա թուրքագետներին, ի՞նչ խորհուրդ կտաք նրանց:

-Աաա… Նախ ուզում եմ ասել, որ մեր ապագա թուրքագետների առումով ես բավական լավատես եմ, քանի որ ինքս շփվում եմ ուսանողների հետ, և տարբեր կուրսերում ուղղակի փայլուն ուսանողներ կան և՛ ուսումնառության առումով, և՛ գրագիտության առումով, վերլուծական կարողությունների առումով, հայրենասիրության առումով և այլն: Կարծում եմ, որ մեր ֆակուլտետը ընդհանրապես, երեք ուղղություններն էլ՝ արաբագիտությունը, իրանագիտությունը և թյուրքագիտությունը շատ լուսավոր, այսպես ասած, ապագա ունի, և այդ ապագան շատ մոտ է:

Ապագա թուրքագետներին ես մի քանի բան խորհուրդ կտամ: Առաջին հերթին իրենց մասնագտությանը վերաբերեն մեծ պատասխանատվությամբ. ես շատ հաճախ ասում եմ, կամ լինում են թուրքագետ կամ չեն լինում, չի կարող լինել լավ թուրքագետ կամ վատ թուրքագետ: Դու կամ թուրքագետ ես, կամ չէ: Սա ի դեպ վերաբերում է ողջ արևելագիտությանը: Եթե լավ թուրքագետ չես, ոնց որ վատ բժիշկն է վնասում հիվանդին, այնպես էլ դու վնաս կտաս և՛ քո պետությանը, և՛ քո մասնագիտությանը, և՛ ինքդ քեզ: Երկրորդ խորհուրդը, որ կարողանան համադրել այդ մասնագիտությունը սիրելու և մասնագիտությանը ավելորդ հուզականությամբ չմոտենալու երևույթները: Երրորդ խորհուրդս այն է, որ չունենան այնպիսի մոտեցումներ, որ մասնագիտության մեջ կան ինչ-որ թեմաներ, կամ ինչ-որ ուղղություններ, որոնք սովորելն այդքան էլ կարևոր չէ: Արևելագիտությունը, թուրքագիտությունը համալիր գիտություն է, այսինքն դու թուրքագետ կոչվելու համար պետք է առնվազն լավ իմանաս թուրքերեն լեզու, ծանոթ լինես թուրքական գրականությանը, իմանաս Թուրքիայի պատմությունը, իմանաս, ամենակարևորներից մեկն է, իսլամն՝ իր տարատեսակ դրսևորումներով Թուրքիայում, պետք է իմանաս թուրքական մշակույթ, կենցաղ և այլն: Եվ այդ ամենը իմանալուց հետո է, որ դու կարող ես թուրքագետ կոչվել: Ուստի թուրքագիտության կամ արևելագիտության մեջ լավ ու վատ, կարևոր և ոչ կարևոր առարկաներ չկան և բոլորին պետք է մոտենալ նույն պատասխանատվությամբ: Ինչպես նշեցի, կարևոր է որ իմանան լեզուն՝ թուրքերեն լեզուն: Դրանով է, որ արևելագետները էականորեն տարբերվում են այլ գիտակարգերի ներկայացուցիչներից: Օրինակ, եթե քաղաքագետ է և արևելագետ-քաղաքագետ, ես կարծում եմ, որ վերջինն ունի առավել խորություն, քանի որ կարող է առավել խորը իմանալ, օրինակ, արաբական երկրների ինչ-ինչ խնդիրներն ու առավել լավ կիրառել քաղաքագիտության մեջ:

Այս խորհուրդներն եմ տալիս, բայց միևնույն ժամանակ խորհուրդ եմ տալիս այս ամենի առանցքում ունենալ հայրենասիրությունը և այն գիտակցումը, որ ինքը հա՛յ արևելագետ, հա՛յ թուրքագետ է, ով ունի ոչ միայն գիտական պատասխանատվություն, այլև քաղաքացիական, և ինչու չէ, նաև պատմական պատասխանատվություն իր մասնագիտության և իր ժողովրդի առջև:

Աղբյուր` Middle Orient, զրուցեց՝ Նաիրա Սահակյանը

allTurkey.am

Մեկնաբանություններ